Cepelia

Lata działalności

1949–1990

Kraj

Polska

Cepelię, czyli Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego (CPLiA), formalnie utworzyło zarządzenie przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z 17 października 1949 roku; nazwa pochodzi od skrótu, nie od „cepa”. Była centralą spółdzielczo-państwową: przejęła majątek krakowskiej Centrali Przemysłu Artystycznego, przedsiębiorstwa „Polska Wiklina” i zespoły BNEP. Założycielką i pierwszą prezeską była Zofia Szydłowska. Według Culture.pl po jej aresztowaniu we wrześniu 1952 roku Cepelią kierowali kolejno Stanisław Stroiński i Tadeusz Więckowski, a Szydłowska, oczyszczona z zarzutów, wróciła jako zastępczyni. Pod koniec 1950 roku Cepelia skupiała 208 spółdzielni i miała 60 sklepów; według Victoria and Albert Museum zrzeszała w sumie ponad 200 spółdzielni. Około 1954 roku przekształcono ją w związek spółdzielni, a w 1974 roku w Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego.

Wzory przechodziły przez komisje artystyczne i etnograficzne, które od 1960 roku przyznawały „znak Cepelia” i „znak Jakość”. Trzonem oferty były kilimy, hafty, koronki, ceramika i wiklina – w 1951 roku wiklina dawała około 90% eksportu – ale Cepelia sprzedawała też meble. Józef Kulon, który kierował nadzorem artystycznym Cepelii w Zakopanem, zaprojektował ponad 60 kompletów mebli regionalnych. Głównym wykonawcą była Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Zakopiańskie Warsztaty Wzorcowe”, ale komplety robiły też inne spółdzielnie. Nazwy kompletów to m.in. „Kacwin”, „Janosik”, „Kierdel”, „Redyk”, „Poprad”, „Rytro”, „Baca”, „Juhas” i „Harnaś”; „Harnaś” pokazano w 1964 roku na Międzynarodowych Targach Poznańskich, a „Dobra” dostał I nagrodę na wystawie 15-lecia Cepelii w 1965 roku. Meble Kulona trafiały m.in. do Belgii, USA, Kanady i RPA. Toruński „Rzut” robił krzesła i fotele dla Pałacu Kultury i Nauki. Od 1950 roku pod nadzorem Cepelii działała Spółdzielnia „Ład”. Cepelia organizowała też konkursy i stypendia dla twórców ludowych, a od 1971 roku jarmarki „Cepeliada”.

W 1970 roku sieć miała ponad 200 sklepów, w 1980 roku ponad 300, a według Culture.pl w 1958 roku Cepelia otworzyła sklep w Brukseli, przy Place Rogier, i dwa lata później – przy Piątej Alei w Nowym Jorku; oba wkrótce zamknięto. W Holandii w latach 70. sprzedawano jej meble w stylu podhalańskim, m.in. krzesło „Kacwina”. Główny salon w Warszawie mieścił się w pawilonie przy Marszałkowskiej, otwartym w kwietniu 1966 roku według projektu Zygmunta Stępińskiego, przy współpracy Andrzeja Milewskiego i inżyniera Aleksandra Hawemana. Ślepą elewację budynku pokryto turkusowymi płytkami ceramicznymi Stanisława Kucharskiego. Neon z kogutem na pawilonie zaprojektowała, według Neon Muzeum, Krystyna Kołodziej. Plakat reklamowy Cepelii Jana Młodożeńca z około 1970 roku jest w zbiorach Victoria and Albert Museum w Londynie.

Ustawa z 20 stycznia 1990 roku postawiła Centralny Związek w stan likwidacji. Markę przejęła fundacja „Cepelia” (statut z grudnia 1989 roku), która udzielała licencji na nazwę sklepom ze sztuką ludową. Sklep w pawilonie zamknięto w maju 2019 roku, ostatni warszawski sklep przy Chmielnej – w październiku 2020 roku. Pawilon wpisano w 2019 roku do rejestru zabytków, a w 2023 roku mazowiecki konserwator zabytków nakazał właścicielowi natychmiastowe rozpoczęcie remontu i usunięcie reklam. Prace przywracające pawilonowi wygląd z lat 60. ruszyły w lutym 2024 roku.

Wyroby Cepelii nosiły papierowe metki i etykiety, nie trwałe znaki. Zachowane w muzeach przykłady z lat 60.–80. mają rubrykę z nazwiskiem autora, nazwę spółdzielni i wyrobu, symbol wzoru (np. „K9-36-77”, „W-023/88”), cenę detaliczną i datę produkcji, często też logo Cepelii z kogutem; metki eksportowe miały napisy „hand made” i „Made in Poland”. Od 1960 roku komisje przyznawały wzorom „znak Cepelia” i „znak Jakość”. Meble wiklinowe w katalogu z 1973 roku mają numery wzorów produkcyjnych, np. fotel 801, fotel 1433, stół 1502.

Niektóre spółdzielnie miały własne znaki – bolesławiecka ceramika ma wyciskany znak spółdzielni (1954–1963), a potem stempel „Ceramika Artystyczna”. Nazwa organizacji na metce pomaga datować wyrób: Centrala (CPLiA, od 1949), Związek Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego (od lat 50.), Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego (od 1974). Według Culture.pl logo ze stylizowanym kogutem zaprojektował Józef Mroszczak; roku powstania znaku źródła nie podają. Opisów metek na meblach regionalnych źródła nie podają.