Szkło Murano – oryginalne szkło artystyczne z Wenecji

Szklarze pracowali w Wenecji co najmniej od XIII wieku, a statut ich cechu już około 1271 roku zakazywał wynoszenia tajemnic zawodu poza miasto. Prawo z 8 listopada 1291 roku przeniosło większość hut na pobliską wyspę Murano – ze względu na ryzyko pożaru w drewnianej zabudowie, ale też dla ochrony technologii. Szklarze cieszyli się przywilejami (córki szklarzy mogły poślubiać patrycjuszy bez utraty stanu), lecz nie wolno im było opuszczać Republiki.

W XV wieku na Murano powstało cristallo – niemal bezbarwne szkło przypisywane Angelowi Barovierowi – a także lattimo, mleczne szkło naśladujące chińską porcelanę, oraz calcedonio imitujące agat. W XVIII wieku Giuseppe Briati tworzył słynne żyrandole z setkami szklanych kwiatów i liści; jego żyrandol z około 1730 roku wisi w weneckim Ca’ Rezzonico. Po upadku Republiki w 1797 roku huty podupadły, a odrodzenie przyniosła dopiero druga połowa XIX wieku: Museo del Vetro (1861), szkoła szklarska i firma Antonia Salviatiego, która wykonywała mozaiki m.in. dla Opactwa Westminsterskiego.

Nowoczesne szkło Murano zaczyna się w 1921 roku, gdy Paolo Venini i Giacomo Cappellin założyli hutę, z której wyrosła firma Venini. Projektowali dla niej m.in. Napoleone Martinuzzi (szkło pulegoso, 1928), Carlo Scarpa (1932–1947), Gio Ponti i Fulvio Bianconi, autor wazonu Fazzoletto (1949). W Seguso Vetri d’Arte dyrektorem artystycznym był w latach 1934–1963 Flavio Poli, który rozsławił technikę sommerso i w 1954 roku zdobył Compasso d’Oro.

Barovier & Toso wywodzi się z rodziny szklarzy udokumentowanej od 1324 roku; Ercole Barovier projektował dla niej od 1920 roku serie barwnego szkła. Szkło masywne rozwijał Alfredo Barbini, a firmę Salviati reprezentował m.in. wazon Marco Sergia Astiego (Compasso d’Oro 1962). Lampy i żyrandole z Murano produkowały m.in. Vistosi (lampa Giogali, 1967), Venini i Mazzega.

Sommerso („zanurzone”) to kilka grubych, przezroczystych warstw szkła w różnych kolorach, uzyskanych przez kolejne zanurzanie w tyglach – najczęściej spotykana technika w szkle z lat 50. i 60. Filigrana to dekoracja z pręcików z nitkami mlecznego lub barwnego szkła: w reticello nitki tworzą siateczkę, w zanfirico skręcają się spiralnie. Murrina to plasterki szklanego pręta stapiane w płytkę i formowane, a millefiori – ich odmiana z koncentrycznymi warstwami, przypominająca łąkę kwiatów.

Pulegoso, wymyślone przez Martinuzziego dla Veniniego, to szkło nieprzejrzyste, pełne pęcherzyków, o chropowatej powierzchni. Incalmo łączy na gorąco osobno wydmuchane części w jeden przedmiot. Battuto to powierzchnia szlifowana w drobne fasetki, przypominające kuty metal, scavo – matowa i szorstka, jak szkło wykopaliskowe, a avventurina zawiera błyszczące kryształki miedzi.

Imitacje stanowią według szacunków nawet 40–45% rynku „szkła Murano”. Jedynym prawnie uznanym znakiem pochodzenia jest Vetro Artistico® Murano, ustanowiony ustawą Regionu Wenecja Euganejska z 1994 roku i zarządzany od 2001 roku przez Consorzio Promovetro. To naklejka z numerem seryjnym, nieobowiązkowa i używana przez kilkadziesiąt hut. Szkło vintage sprzed 1994 roku nie może jej mieć – jej brak niczego nie przesądza.

W szkle z epoki pomagają oryginalne etykiety i sygnatury rytowane w dnie, np. „Venini Murano Italia”. Sygnatura nie jest jednak dowodem sama w sobie: Victoria and Albert Museum opisuje wazon z napisem „Venini Murano” naniesionym prawdopodobnie znacznie później. Ślad pontelu na dnie potwierdza ręczne formowanie, ale nie samo pochodzenie z Murano. Dlatego przedmiot bez oznaczeń opisujemy ogólnie – jako szkło z Murano wykonane daną techniką – a nazwisko projektanta podajemy tylko przy potwierdzonej atrybucji.