Szkło PRL – wazony i szkło artystyczne z polskich hut

Po 1945 roku huty szkła upaństwowiono, a w latach 50. o ich wzornictwie decydowały głównie konkursy organizowane przez Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Przełom przyszedł wraz z absolwentami wrocławskiej PWSSP (dziś ASP), gdzie na Wydziale Ceramiki i Szkła kształciła się większość projektantów hut z tego okresu.

Na początku lat 60. projektanci trafili na stałe do zakładów. W Ząbkowicach dział wzornictwa stworzył Jan Sylwester Drost, w hucie „Sudety” w Szczytnej od 1959 roku pracował Zbigniew Horbowy – pierwszy w Polsce dyplomowany projektant szkła, a w Krośnie głównymi projektantami byli Wszewłod Sarnecki (1964–1973) i Jerzy Maraj (1971–1984). W 1969 roku w krakowskiej hucie przy ul. Lipowej – od 1972 roku filii Instytutu Szkła – powstał Zakład Wzornictwa pod kierunkiem Jerzego Słuczan-Orkusza, a od 1973 roku projektowanie dla hut szkła gospodarczego koordynował sosnowiecki Vitropol.

Huta Szkła Gospodarczego „Ząbkowice” w Ząbkowicach Będzińskich (dziś Dąbrowa Górnicza) prasowała szkło od początku XX wieku, ale to wzorcownia działająca od 1960 roku uczyniła z niego materiał projektowy. Prasowanie polega na wciśnięciu masy szklanej tłokiem do metalowej formy – kształt wnętrza nie zależy więc od kształtu zewnętrznego, co pozwala na grube, rzeźbiarskie ścianki. Drostowie celowo wykorzystywali to, co wcześniej uchodziło za wady techniki.

Najbardziej znane serie to Diatret (1973), Asteroid (1975) i Radiant (1976) Jana Sylwestra Drosta oraz Cora (1978) Eryki Trzewik-Drost. Asteroid – szkło z dekoracją z drobnych kul – zdobyła złoty medal na Triennale Szkła w Jabłońcu nad Nysą w 1976 roku, a w 1984 roku trafiła na stałą ekspozycję Corning Museum of Glass. W latach 70. huta produkowała masowo z kolorowych mas szkła; w 1979 roku włączono do niej hutę „Staszic”, gdzie Ludwik Fiedorowicz projektował dzbany, wazony i misy, m.in. w kolorze rubinowym.

Obok szkła prasowanego powstawało szkło formowane ręcznie przy piecu. W hucie „Sudety” Zbigniew Horbowy rozwinął w latach 60. szkło antico – z masą pęcherzyków powietrza, uzyskiwanych dodatkiem specjalnego proszku – które stało się wielkim sukcesem handlowym. Od 1974 roku był dyrektorem artystycznym huty „Barbara” w Polanicy-Zdroju. W Zawierciu szkło antico w intensywnym bursztynie, z rzadszymi pęcherzykami, projektował Józef Podlasek (1967–1995).

Huta w Tarnowcu koło Jasła, założona w 1975 roku, specjalizowała się w szkle barwnym; w latach 1982–1991 projektował dla niej Jerzy Słuczan-Orkusz. Kryształ ołowiowy – zawierający co najmniej 20% tlenku ołowiu, miękki i mocno załamujący światło – produkowały głównie „Violetta” w Stroniu Śląskim, „Julia” w Piechowicach i „Irena” w Inowrocławiu, w dużej części na eksport.

Najpewniejszym dowodem pochodzenia jest oryginalna naklejka. Wyroby Ząbkowic i „Staszica” oznaczano naklejką z czarnym kwadratem, podwójną srebrną literą „Z” i nazwą huty. Szkło z krakowskiego Instytutu Szkła ma znak smoka wydmuchującego bańkę, a projekty Słuczan-Orkusza – kody katalogowe z literą i numerem (np. B-458).

Bez naklejki pomaga forma i technika: prasowane serie Ząbkowic są dobrze udokumentowane w zbiorach muzealnych, a szkło antico ze Szczytnej i Zawiercia różni się gęstością pęcherzyków i barwą. Wiele form produkowano jednak latami i w różnych kolorach, a podobne formy powstawały też w innych krajach. Dlatego przedmiot bez oznaczeń opisujemy jako przypisywany danej hucie – nie jako pewny – i nie używamy nazw handlowych, których nie potwierdzają źródła. Polskie szkło XX wieku można zobaczyć m.in. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, które ma ponad 200 obiektów przekazanych przez hutę w Ząbkowicach.