Meble modernistyczne

Modernizm narodził się na przełomie XIX i XX wieku z przekonania, że nowe czasy potrzebują nowych form. W 1896 roku amerykański architekt Louis Sullivan napisał, że forma zawsze wynika z funkcji – to zdanie stało się hasłem całej epoki. W 1907 roku w Monachium powstał Deutscher Werkbund, związek architektów, artystów i przemysłowców, który chciał projektować wszystko, „od poduszki na sofę po urbanistykę”. W 1910 roku wiedeński architekt Adolf Loos wygłosił wykład „Ornament i zbrodnia” – często błędnie datowany na 1908 rok – w którym nazwał zdobienie przeżytkiem.

Lata 20. przyniosły dojrzały program. Holenderska grupa De Stijl (od 1917 roku) sprowadziła formę do linii prostych i barw podstawowych, w Weimarze działał Bauhaus, a Le Corbusier sformułował w 1926 roku pięć zasad nowej architektury: słupy zamiast ścian nośnych, wolny plan, okna pasmowe, wolna elewacja i ogród na dachu. W 1927 roku Werkbund pokazał w Stuttgarcie osiedle Weissenhof – 21 budynków siedemnastu architektów, od Miesa van der Rohe po Le Corbusiera – a rok później powstał CIAM, międzynarodowy kongres architektury nowoczesnej. Jego członkiem założycielem był Polak, Szymon Syrkus.

Modernistyczny mebel miał być lekki, higieniczny i możliwy do produkcji w seriach. Najważniejszym nowym materiałem była chromowana rura stalowa, ale modernizm nie ograniczał się do metalu. W 1928 roku Le Corbusier, Pierre Jeanneret i Charlotte Perriand zaprojektowali szezlong LC4 i fotel Grand Confort – mebel, który Perriand nazywała „koszem na poduszki”. W 1929 roku Mies van der Rohe i Lilly Reich stworzyli fotel Barcelona do niemieckiego pawilonu na wystawie światowej w Barcelonie, a w latach 1928–1930 – meble do willi Tugendhatów w Brnie, wpisanej dziś na listę UNESCO.

Na północy Europy modernizm wybrał drewno. Alvar Aalto w latach 1929–1933 zaprojektował dla sanatorium w Paimio fotel z giętej sklejki brzozowej, a w 1935 roku założył firmę Artek, która produkowała jego meble seryjnie. Eileen Gray w willi E-1027 na Lazurowym Wybrzeżu (1926–1929) pokazała, że modernizm może być też intymny i zmysłowy. To z tych dwóch dróg – stalowej i drewnianej – wyrósł powojenny design połowy wieku.

Polska była jednym z ważnych ośrodków awangardy. W 1926 roku powstała grupa Praesens, która skupiła architektów – Helenę i Szymona Syrkusów, Barbarę i Stanisława Brukalskich, Bohdana Lacherta, Józefa Szanajcę – oraz artystów, m.in. Władysława Strzemińskiego, Katarzynę Kobro i Henryka Stażewskiego. Z inicjatywy Strzemińskiego i grupy a.r. w latach 1929–1932 powstała w Łodzi międzynarodowa kolekcja sztuki nowoczesnej, pokazana publicznie w 1931 roku – dziś najstarsza muzealna kolekcja sztuki nowoczesnej w tej części Europy.

Modernizm zmienił też polskie miasta. Na warszawskiej Saskiej Kępie Lachert i Szanajca zbudowali w latach 1928–1929 jeden z pierwszych w Polsce domów według zasad Le Corbusiera, w Katowicach w 1934 roku stanął Drapacz Chmur Tadeusza Kozłowskiego, a Gdynia, zbudowana niemal od zera w latach 1926–1939, została w lipcu 2026 roku wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako modernistyczne centrum miasta. W meblach nowe idee przyjmowały się wolniej: pierwsze w całości polskie meble z rur stalowych trafiły w latach 30. do Zameczku Prezydenta w Wiśle.

Po 1945 roku modernizm stał się językiem odbudowy. W 1950 roku w Warszawie powstał Instytut Wzornictwa Przemysłowego, kierowany przez Wandę Telakowską pod hasłem „piękno na co dzień i dla wszystkich”, a po odwilży 1956 roku polskie fabryki mebli zaczęły produkować lekkie, nowoczesne meble do nowych mieszkań – więcej w kolekcji Meble PRL.

Modernizm jest pojęciem szerokim: obejmuje Bauhaus, styl międzynarodowy, funkcjonalizm i powojenny mid-century modern. Wspólne pozostają zasady – funkcja przed dekoracją, uczciwość materiału, prosta, czytelna konstrukcja. Dlatego meble modernistyczne z różnych dekad dobrze ze sobą współgrają i łatwo wpisują się we współczesne wnętrza. Przy każdym przedmiocie podajemy kraj, dekadę produkcji i stan.