Postmodernizm w designie

Postmodernizm zaczął się w architekturze, od sprzeciwu wobec szklanych prostopadłościanów. W 1966 roku Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku wydało książkę Roberta Venturiego „Complexity and Contradiction in Architecture”, którą autor nazwał „łagodnym manifestem”. Venturi bronił architektury złożonej, wieloznacznej i zakorzenionej w historii, a słynnemu hasłu Miesa van der Rohe „mniej znaczy więcej” odpowiedział: „mniej to nuda”. W 1977 roku Charles Jencks w książce „The Language of Post-Modern Architecture” nadał nurtowi nazwę i spopularyzował ją na świecie.

Momentem, w którym postmodernizm wyszedł do publiczności, była pierwsza Biennale Architektury w Wenecji w 1980 roku. Paolo Portoghesi zbudował w dawnej powroźni Arsenału „Strada Novissima” – ulicę dwudziestu fasad zaprojektowanych przez najważniejszych architektów nurtu, od Hansa Holleina po Franka Gehry’ego. Kolumny, łuki i tympanony wróciły, ale jako gra: przeskalowane, kolorowe, często ironiczne.

W designie najważniejszym ośrodkiem był Mediolan. W 1976 roku Alessandro Guerriero założył tam Studio Alchimia, które odrzuciło modernistyczną czystość na rzecz ornamentu, symbolu i rękodzieła. W 1978 roku powstał najsłynniejszy przedmiot tego kręgu: fotel Proust Alessandra Mendiniego – gotowy, neobarokowy fotel pokryty ręcznie malowanymi plamkami na wzór obrazu Paula Signaca. Victoria and Albert Museum nazywa go postmodernistycznym bricolage’em.

Z kręgu Alchimii wyszli Ettore Sottsass i Michele De Lucchi, którzy w grudniu 1980 roku założyli grupę Memphis – najgłośniejszy rozdział postmodernistycznego designu. Memphis jest częścią postmodernizmu, ale nie jego synonimem: to jedna mediolańska grupa, działająca kilka lat, podczas gdy postmodernizm obejmuje dwie dekady architektury, designu i grafiki.

Postmodernizm zatarł granicę między architekturą a przedmiotem codziennego użytku. W 1983 roku Alessi zaprosiło jedenastu architektów, by każdy zaprojektował serwis do herbaty i kawy – projekt Tea & Coffee Piazza wydano w limitowanych seriach. Michael Graves, autor budynku Portland Building (1982), zaprojektował dla Alessi czajnik 9093 z gwizdkiem w kształcie ptaszka (ok. 1985) – jeden z najlepiej sprzedających się przedmiotów tamtej dekady. W Nowym Jorku Philip Johnson zwieńczył wieżowiec AT&T (1978–1984) przerwanym frontonem, porównywanym do szczytu komody Chippendale.

Charakterystyczne cechy postmodernistycznych przedmiotów to intensywny kolor i deseń, laminaty i powierzchnie udające inne materiały, geometryczne bryły zestawione jak klocki, cytaty z klasycyzmu i art déco oraz humor. Victoria and Albert Museum podsumowało nurt w 2011 roku wystawą „Postmodernism: Style and Subversion 1970–1990”, pierwszym tak obszernym przeglądem sztuki, designu i architektury tamtych lat.

W Polsce postmodernizm pojawił się najpierw w architekturze sakralnej. Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego na warszawskim Ursynowie (1980–1985) Marka Budzyńskiego i Piotra Wichy łączy łuki i tradycyjne motywy z nowoczesną konstrukcją, a seminarium Zmartwychwstańców w Krakowie (1985–1993) uchodzi za najdojrzalszą polską realizację nurtu. W 1993 roku we Wrocławiu otwarto dom handlowy Solpol Wojciecha Jarząbka – ikonę polskiego postmodernizmu lat 90., rozebraną od 2022 roku.

W mieszkaniach ostatnich dekad PRL pojawiły się łuki, boazerie i meble stylizowane na dawne – historycy nazywają to nurtem antymodernistycznym. Oryginalny postmodernistyczny design trafiał do Polski głównie z Włoch i Niemiec. Przy przedmiotach z tamtych lat sprawdź oznaczenia producenta: wiele ikon produkowano przez kolejne dekady, a data powstania egzemplarza jest podana przy każdym produkcie.